با
گذر از مکتب ها و سبک های فکری فرهنگی و با همة تعاریفی که متفکران و
فیلسوفان از هنر و عوالم هنری کرده اند: هنر، شاید به دلیل بازگشت اش به حس
انسانی و شاید به خاطر تکیه اش بر شهود و مکاشفه کارآیی بسیار در انتقال
تجربه های درونی و باطنی زندگی آدمی دارد و خبر از رهایی می آورد که قفل
آنها با هیچ کلید دیگری گشودنی نیست. هنر مسیری در زندگی آدمی می گشاید که
با پای چوبی خردورزی و منطق استدلالی نمی توان از آن گذشت. آفرینش هنری در
زندگی معنوی آدمی ارجی والا دارد و از این جنبه، برتر و قدرتمندتر از علم
منطق فلسفه و اخلاق جلوه می کند.
و
فلسوف و فلسفه چه حق دارد که از امری والاتر از خود سخن گوید. آیا فیلسوف
همان نیست که در زندان فلسفه، در همان غاری بسر می برد که افلاطون ما را
از ظلمت آن
می ترساند؟
جایی
که از حقیقت جز در پیکره سایه هایی بر دیوار نمی توان با خبر شد؟ آیا
هنرمند آن زندانی رها شدة آن غار نیست که به یاری شهود هنری با نور حقیقی
جهان آشنا شده است و برای دیگران خبر از حقیقت آورده، پس چرا باید وقت خود
را با خواندن بحث و جدل در مورد انواع فلسفه هایی بپردازیم که در آستانة
کشف حقیقت متوقف شده اند؟
هنرمندان
به اعتباری هرگز به دنبال فلسفه نیستند، آنها تنها سعی می کنند که در
تکنیک کار خویش مهارت بیشتری کسب کنند، ولیکن آنچه در تکنیک و قالب کار
هنری آنها به مثابه محتوا اظهار می شود چیست اگر فلسفه نیست؟
معمول
است که انسان را به دو ساحت مجزا و مستقل از یکدیگر تقسیم می کنند عقل و
احساس. آنگاه عقل را متعلق به ساحت عقل می دانند و هنر را متعلق به ساحت
احساس و نسبت و رابطه عقل و احساس را مغفول باقی می گذارند. ساحت عمل و
ساحت نظر را از یکدیگر مجزا کرده اند ومیان آن دو را چنان شکاف عظیمی
انداخته اند که هرگز پر نمی شود، حال آنکه نظر و عمل انسان در اصل و منشأ
کند و گرنه هیچ عملی را نمی توان منتسب به کسی دانست.
از
منطق نمی توان انتظار داشت که امور از یکدیگر انتزاع نکند و اعتبارات
مختلف را برای واقعیت قائل نشود. خطای کار از آنجا آغاز می شود که برای این
اعتبارات و انتزاعات مستقل از یکدیگر ، قائل به اصالت و حقیقت شویم...
این خطاست که به منطقی منتهی می شود و علم و حکمت و فلسفه و سیاست و دین،
یعنی مظاهر مختلف حقیقت واحد، به مثابه حقیقتی مستقل از یکدیگر اعتبار می
شوند و اشتراک و اتفاقشان در اصل و منشأ مورد غفلت قرار می گیرد. خطایی
نیست اگر عقل ظاهر به انتزاع ماهیت از وجود بسنده کند، اگر چه در نفس الامر
، وجود و ماهیت عین یکدیگراند و لکن خطا آنجاست که برای این اعتبار ذهن
محض به اشتباه، اصالتی در وجود قائل شویم وفراموش کنیم که اصلاً وجود و
ماهیت دو اصطلاح مربوط به منطق و فلسفه هستند و در نفس الامر چیزی به اسم
ماهیت و مستقل از وجود، موجود نیست.
اشتباهی
که بسیار غریب می نماید اما مالاسف رخ داده است، این است که بشر برای
اعتبارات ذهن خویش ، در واقعیت خارج، حقایقی مستقل از یکدیگر قائل شده است،
با غفلت کامل از این امر که این اعتبارات ذهنی و منطقی هستند و عالم با
همة تحولات و تغییرات و تبدیلات خویش،دارای حقیقت ثابت و واحد هستند وهمین
حقیقت است که در دین ظهوری تمام و کمال دارد و در علم و در فلسفه و حکمت و
هنر نیز به انحای مختلف ظهور یافته است. پس دین جامع همة مراتب و مظاهر
دیگر حقیقت است و رابطة آن با علوم و معارف و هنر نه عرضی، که طولی است.
علامة
شهید استاد مطهری هنر را نوعی حکمت ذوقی دانسته است و این سخن دربارة هنر
لااقل از حیث محتوا عین حقیقت است. پس بار دگر بپرسیم که آنچه توسط تکنیک
و در قالب کار هنری به مثابه مضمون و محتوا بیان می شود چیست اگر فلسفه و
معرفت نیست.
می خورد که عاشقی نه به کسب است و اختیار
این موهبت رسید ز میراث فطرت ام
هنرمند
پیش از آنکه هنرمند باشد. انسان است. آدمی در هر مرتبه از وجود که باشد
در نسبت با زمان و مکان باقی بنابر تجلی وجود در سکنی می گزیند و به آن
دل می بندد از اینجا وجهة نظر و نحوة دید و جهت دیدار او بنابر سکنی گزینی
و جلوه گری وجود از افق زمان و مکان خاص پیدا می کند بدین معنی وجهة نظر
او گاهی صورت ملکی وگاهی صورت ملکوتی به خود می گیرد و همین معنا است که
در نگاه هنرمندان بیش از دیگران این عوالم راظاهر می کند.
هنرمندان
هر عصری عالمی را می کنند که در آن حضور دارند. این عالم صرف عالم
محسوسات و متعلقات عالم محسوس نیست، بلکه عالمی کلی است که هنرمند خویش را
در برابر آن حاضر می بیند وندای باطنی آن را در اثر هنری خویش منعکس می
سازد. [ ساحت خیال و تخیل ابداعی هنرمند که ریشه در عالم خاک دارد مجلای
کاملی برای تجلی] از این جا هر بار در برابر تجلیات.
عالم
وجود در عالم کل زبان و بیانی دیگر در کار می آید و ساحت خیال و تخیل
ابداعی هنرمند که ریشه درعالم خاک دارد مجلای کاملی برای تجلی وجود داست و
احسن جلوه گاه برای ظهورات متون در افق زمان فانی و باقی. زمان افقی است
که با ایتلا از آن می توان وجود را درک کرد. یک بار وقتی که آدمی به جهت
حقی خویش روی می کند و با زمان باقی پیدا می کند. و با ساحت قدسیان و
فرشتگان قرین می شود و در آنجا سکنی می گزیند و وطن می گیرد در چنین افقی
عالم قدسی از جلوه گاه زمان باقی و به عبارتی ملکوت اشیاء را می بیند و
دیدار او عرشی است و گاه به وجود فرشی حیوانی یعنی جهت خلقی خویش رو می
کند و با زمان فانی نسبت پیدا می کند و تشبیه به حیوانات می جوید و زمان
باقی را فراموش می کند در چنین حالتی او واقعیت و جهت فانی اشیاء و به
عبارتی فقط ملک اشیاء را می بیند.
در
این مرتبه اشیاء از جلوه گاه زمان و مکان فانی و کثرت برای آدمی متجلی می
شود از این دیدگاه ما با دو نوع انسان متفاوت در حال تعامل هستیم. انسان
پاپ گونه یا سنتی و انسان پرومته وار یا مدرن [تعبیری که از دکتر نصر وام
گرفته شده].
تعریف
آدمی به عنوان پلی میان زمین و آسمان مفهومی است که در نقطه مقابل مفهوم
انسان پرومته وار قرار می گیرد. مفهومی که انسان را موجودی عصیان گر می
داند که علیه آسمان برخاسته و می کوشد که نقش الوهیت را از آن خود سازد.
انسانی
سنتی در جهانی می زید که فقط یک مبدأ و یک مرکز دارد و او نسبت به آن
مبدأ از آگاهی کامل بسر می برد. مبدأ این که مشتمل بر کمال و پاکی ازلی و
تمامیت است که بشر سنتی می خواهد در جستجوی آن برود آن را بدست آورد و
انتقال دهد او روی دایره زندگی می کند که همیشه از مرکز آن با خبر است. و
در زندگی ، اعمال و اندیشه هایش رو به سوی آن مرکز دارد او جانشین خداوند
است و نزد خدا مسئول اعمال خویش است و امین و حافظ زمین است که به عنوان
قلمرو به او داده شده است. البته به این شرط که در مقام شخصیت اصلی زمین که
به صورت خداوند خلق شده و به عنوان موجودی خداگونه، که اگر چه در این
عالم می زید، خلق شده است تا جاودانه بماند، به خویشتن بماند انسان سنتی
از نقش خویش در مقام مفصل میان خاک و خدا آگاه است و می داند که نهایت او
فراتر از قلمرو ناسوتی است که به او داده شده است تا بر آن حکومت کند و
نسبت به گذرا بودن سفرش روی این کره خاکی نیز آگاه بماند. او می داند عرشی
که او را به ساحلی فراتر از سفر کوتاه زمینی اش می خواند به نحوی توسط
اعمال و چگونگی حیات او در مرحله انسانی رقم می خورد. به عکس انسان پرومته
وار، مخلوق این جهانی است (یا خود را مخلوقی این جهانی می داند ) او بر
روی زمین احساس می کند که در وطن است. وی زمین را نه طبیعت بکری که انعکاس
عالم دنیوی، بلکه آن را دنیای مصنوع می داند که توسط انسان مدرن خلق شده
تا بتواند خدا و حقیقت باطنی خویش را فراموش سازد چنین فردی زندگی را یک
فروشگاه بزرگ می داند که او در آن آزاد است تا پرسه زند و هرچه را می پسندد
انتخاب کند. او در حالی که معنای امر قدسی را گم کرده، غرق در گذار و
ناپایداری است و اسم طبیعت فروتر خویش است او تسلیم چیزی شده است که فکر می
کند برای او آزادی می آورد او با بن تقاوتی جریان نزولن چرخه تاریخی خویش
را دنبال می کند و در این مسیر با این ادعا که او خود سرنوشت خویش را
بدست گرفته است فخر می ورزد با این حال او هنوز انسان است و دریغ و افسوس
امر قدسی و ابری را می خورد. بنابراین به طرف یکی از هزاران طریقی می رود
که نیاز او را برآورده سازند از رمان های روانشناختی گرفته تا عرفانهای
دارو- ابزاری .
چنین
تفکری و جه بارزش بیهودگی و نظریه هنر برای هنر است. انسان شاید بیهودگی
را در هیچ زمینه این به اندازه هنر نمی بیند. در این عرصه انسانی ظهور می
کند که برای هنرمند هنر است و مرگ هنر را اعلام می کند و همچنانکه مرگ
خدا به گفته میشل فوکو منجر به مرگ انسان می شود مرگ انسان هم به مرگ هنر
می انجامد. از اشغال در این و فرهنگ زباله این هنر خود شکن تا هنر زمینی
که رواج دهندگان اش زمین کن هستند، چاله های گوناگون در کویر کالیفرنیا می
کنند، تا سازندگان چون کریستو که پرده این به ابعاد غول آسا بر روی صخره
عظیم گر کنیون در کلرادو می آویزند.
ما
با همان مفهوم ضد همه چند بودن و بیهودگی محض روبرو هستیم . برای گریز از
این بنا بست انسان به همه چیز متوسل می شود، بد بازی با زباله هایی که پس
زده است به خشونت و جنایت که هیچ عنایتی ندارد، تا بتواند به نحوی از
زندانی که خود ساخته است بگریزد و رهایی را در انفجار بی نبر و بار امیال
خود بیابد. او همه جا را می گردد تا راه حل هایی را بیابد، حتی تعلیماتی را
که انسان سنتی عصرها با آن زیسته بود. اما این منابع نمی تواند به او
کمکی کنند زیرا هنوز به عنوان انسان پرومتدوار- عاصی و سرکش – زمینی با آن
حقایق ربرو می شود.
انسان
پرومتد وارنه تنها در پی آن است که نور از آسمان برباید بلکه می خواهند
خدایان را نیز بکشد غافل از اینکه آرص نمی تواند تصویر الوهیت را از بین
ببرد مرگر اینکه خود را نابود سازد.
انسان
که خالق هم سنتی است و سرشت خدا گونه او مستقیماً با این هنر و معنای آن
مرتبط و متصل است. اینکه آرص خود یک موجود خدا گونه است به این معنا است
که خود وی یک اثر هنری است روح آدمی هنگامی که پالوده گشت و جامة فضایل
روحانی را به تن کرد، خود برترین نوع زیبایین در عالم است که مستقیماً
منعکس کننده جمال الهی است حتی تن آدمی چه در شکل زنانه و چه در شکل مردانه
اش یک اثر کامل هنری است که مقداری از جوهرة مرتبة انسانی را منعکس می
نماید.
به
علاوه روی این کره خاکی انعکاسی جالبتر از جمال الهی نیست که زیباین
روحانی و جسمانی در آن به هم پیوند خورده باشد مر آرص لذا آدمی یک اثر هنری
است. زیرا خداوند یک هنرمند عالم است خداوند تنها یک مهندس معمار بزرگ
است بلکه یک شاعر، نقاش و نوازنده بزرگ نیز هست و این دلیل توانایی آدمی در
ساختن شعر گفتن نقاشی کردن و آهنگ نواختن است.
آدمی
که به صورت الهی خلق شده است و بنابراین یک اثر هنری عالی است نیز یک
هنرمند است که در تقلید از نیروهای خلاقة صانع اش تصدیق کننده طبیعت و سرشت
خداگونه خویش است انسان روحانی که از وظیفة خویش آگاه است نه تنها
نوازنده این است که با ناخن زدن بر تارهای نازک ساز بلکه او خود چنگ است
که بدست هنرمندی بزرگ چون خداوند به نواختن در می آید و در اثر نواختن
موسیقی خلق می شود که در تمام هستی طنین انداز است، همان گونه که مولوی
رومی گفته است« ما چو چنگیم و تو ناخن می زنی»
اگر
انسان پرومته این هنر راند بد تقلید خداوند بلکه در رقابت با او خلق می
کند و ناتو را لیسم در هنر پرومته این می کوشد صورت ظاهری طبیعت را خلق کند
انسان سنتی هنری را خلق می کند که نه در رقابت با خداوند بلکه در اطاعت
از الگوی الهی است. بنابراین او از طبیعت تقلید می کند البته از صورت
ظاهری آن بلکه از حالت و طرز عملکرد آن.
آدمی
با شناخت خداوند طبیعت زاتن خود را درمقام انسان سازنده در می آید آدمی
با خلق هنر منطبق و هماهنگ با قوانین یک هان و تقلید از حقایق عالم مثل،
خود و طبیعت و سرشت خدا گونه است را در مقام یک اثر هنری که با دستان
خداوند ساخته شده تحقق می بخشد، یا اینکه با خلق هنری که اساس آن شورش
علیه آسمان است خویشتن خود را از مبدأ الهی جدا می سازد نقش هنر مدرن در
سقوط انسان پرومته این در جهان مدرن بسیار با اهمیت است زیرا هنر دوران
مدرن، نمایانگر مراحل نوین سقوط آدمی از معیار مقدس خویش است و یک عنصر
عمده در تحقق این سقوط بوده است، زیرا آدمی با آنچه می سازد خود را می
شناساند این ابداً تصادفی نیست که فروپاشی وحدت سنت مسیحی در غرب با ظهور
اصلاح گری مصادف است و این تصادفی نیست که انقلابهای علمی- فلسفی علیه
جهان بینی مسیحی قرون وسطین با فروپاشی تقریباً کامل هم سنتی مسیحی و
نشستن هنر لومانیستی و پرومته این به جای آن همزمان بوده است هنری که به
زودی به کابوس نامفهوم هنر مذهبی باروک و روکوکو تبدیل شد که یک مومن روشن
بین را به خارج از مسیحیت می کشد همین پدیده در یونان باستان وشرق مدرن
قابل مشاهده است. هنگامی که بعد شهوری سنت یونانی رفته رفته از دست آشد و
هم یونانی رفته رفته از دست شد و هنر یونانی رفته رفته اومانیستی و این
جهانی شد توسط افلاطون که بدهند سنتی قدسی مصر باستان با ان ارزش بالایش
معتقد بود، مورد انتقاد قرار گرفت نیز در شرق مدرن در همه حا افول و تنرل
عقلانی با افول هنری توام بوده است. بالعکس هر جا خلاقیتهای هنر سنتی
(قدسی) وجود داشته باشد ، باید یک سنت شهود- علانی زنده حاضر باشد، حتی
اگر ظاهراً کسی از آن با خبر نباشد.
اما
هنر چه قدسی باشد و چه زمینی و چه از جنبه ملکوتی باشد و چه از جنبة ملک
به مثابه حاصل کار فکری- عملی گذار از قوه به فعل وبه تعبیری از نیستی به
هستنی است و این گذر خود به عللی نیازمند است.
هنر چه رحمانی باشد و چه شیطانی
ریشه
در خیال و تخیل هنرمند در باب آنچه مقصود و منظور و مورد محاکات
هنرمندانه آن است فی المثل هنرمندی که موضوع محاکات اش عالم قدسی و اسماء و
صفات الهی است و احوالات و مواجب خویش را درصورت خیالی تالیف و ترکیب
ابدائی می کند و یا شاعری که مورد محاکات اش احوالات و خواطه این جهان
است، صورت خیالی را در ترکیب ابداعی خود در کار می آورد. اما خیال در صورت
معرفت در وجود هنرمند القاء می شود و تجلی پیدا می کند. این القاء و تجلی
مستلزم روشنی و تاریکی و بسط و قبض روحانی شاعر و هنرمند در برابر معنایی
است که در قلب او قذف شده است و قلب او در این مقام عرش رحمانی می گردد و
گاه نیز در احوالات دیگر ممکن است قلب هنرمند فرش شیطان شود و زشتن بر
قلب او القاء گردد و هنری القاء شود که تخیل و تشبیه و محاکات آن مذموم
باشد اما صورتن زیبا به خود بگیرد. با توجه مراتب فوق علت مادی هنر عبادت
است از محاکات و تخیل و ترکیب صور خیالی ابداعی و خیال عبادت است از عکس،
صورت منعکس در چشم و آینه و آب و شیشه و دیگر اشیاء شفاف و یا صورتی که در
خواب دیده می شود و یا در بیداری، با غیب شی محسوس و حضور صورت شی در
خیال شخص
می رفت خیال تو زچشم من و می گفت
هیهات از این گوشه ک معمور نمانده است
نقش خیال تو تا وقت صبحدم
به کارگاه دیده بی خواب می زدم
پس
علت مادی هنر عبارت است از محاکات و تخیل و ترکیب صور خیالی ابداعی. اما
علت فاعلی هنر غیر از محاکات است. در اینجا هنرمند با معرفت و الهام و جذب
که مبدا معرفت است سروکار دارد. جذب به حالتی گفته می شود که در آن شعور و
وجدان فردی هنرمند و کلاً انسان تحت تأثیر اقائات قوی و عالی فرو ریزد و
وجود خود را در وجودی متعالی مستفرق بیابد و احساس بهقب و سعادت نماید.
جذبه
در واقع فلبه و استیلای حالت انفعالی مخصوصی است که در آن شخصیت و تعیین و
هویت انسانی بکله محو می گردد و جای خود را به حالت یا احوال روحانی غیر
متعین که به وجود انسان تسلط یافته است واحی می گذارد و بنابراین شدت و
ضعف جذبه اثر هنری هویت هنرمند را کم وبیش نشان می دهد. اما جذبه خود
مقدمه است و حاصل جذبه، الهام و القاء و تذکر است الهام چون جذبه بنابر
تبین جدید و سوبژکتیو یا قدیم و ربانی و رحمانی و دینی واسطیری منشاء
انسانی ( ناشی از طبع و هوا) یا منشأ الهی و قدسی پیدا می کند.
الهام،
خود واردی است که خیال آدمی را مستعد فعالیت می کند تا به ابداع و ایجاد
بپردازد همین احوالات و مواجبه هنرمندانه نشانه این است از قدرت ابداعی که
هنرمند را به هیجان می آورد و او را متوجه معانی و لطایف اشیاء می کند و
وجود او را سکر و نشئه ای وصف ناپذیر و ناشناختن می کند.
هر
شاعر و هنرمندی به هر حال اخل جذبه و الهام و القاء و هر معرفت مبتنی به
الهام است و خیالات مبتنی بر الهام به اقتضای آن محمد یا مذموم، آدمی را
به سوی مبدا متعالی می کشد یا مطلوب متدائن
چنانکه
گفته شد جذبه و الهام بن مقدمات علمی حاصل می شود و عبارت است از ادراک
اشیاء بدون ظهور عوامل و مقدمات آنها. از نظر فروید و بعضی از روانشناسان
الهام ظهور دفعی ناگهانی قسمتی از ضمیر ناخود آگا incanscience در سطح
ضمیر آگاه Conscience است بحث و بررسی فروید در باب لئوناردو داوینچی
ویونگ در باب گوته چنین است از نظر گاه فروید و اصحاب او شاعر و هنرمند
همچون بیماران عصبی neuratic تلقی شده اند که گاه در آثارشان به طور
مستقیم احولات خویش را نشان می دهند و گاه نعل وارانه می زنند اما به حر
حال آنچه در ضمیر ناخودآگاه آنان است، در ساحت خیال می کند و به ظهور می
آید.
نظریات
فروید درباره هنر که درچند صفحه از کتاب سخنرانیهای مقدماتی وی مطرح می
شود با این حکم مطرح می شود که هنرمند شخصی درون گرا است که به علت کشش های
فزون از اندازه های غریزی نمی تواند با خواستهای واقعیت موجود به سازگاری
برسد و برای ارضای خودش به دنیای خیال پناه می برد و در آنجا جانشین
بلاواسطه این برای تحقق آرزو هایش پیدا می کند. او به مرحلة تبدیل خواستهای
غیر واقع بینانه اش به هدف هایی می رسد که تحققشان دسته کم از لحاظ
معنوی، با آن چیزی امکان پذیر است که فروید عنوان قدرت تلطیف بر آن نهاده
است این گونه مکانیسم دفاعی است که او را از کیفر یا بیماری نجات می دهد،
ولی به دنیاین ساختگی معروش می کند که در آن فاصلة چندانن تاروان نژند شدن
ندارد و در واقع همانند کسانی که به اختلال عصبی یا روانی هستند بطرز
ناپایداری از واقیعیت برکنار می ماند. ولی هنرمند بر خلاف شخص روان نژند
یا دیوانه راه برگشتن به واقعیت پیدا می کند یعنی او به هیچ وجه در دنیای
خشک تو همات محبوس نمی شد بلک در جه این از انعطاف پذیری را حفظ می کند و
تماس با آن را از دست نمی دهد. هنرمند با کار خود دنیایی می آفریند که از
قلمرو اختصاص ذهن شخص او فراتر می رود و دیگران نیز در آن شرکت دارند و از
آن لذت می برند. این شیوه را صرفاً بدین علت می تواند اجرا کند که بیشتر
مردم تا حدودی به همان اندازه از سرخوردگی مبتلانید که هنرمند کوشیده است
از چنگش خلاص شود و آزادی را در کار خود یافته است.
اما
چون کسانی که هنرمند نیستند فقط رویاهایی متوسط بی پایه و غیر قابل
انتقال می آفرینند و در اشتیاق دارای موثرتری هستند و چون هنرمند با آن
احساس شکست و سست شدن تماسش با واقعیت، خود را همانند این رویا با فان
تنها احساس می کند، راه دلجویی از خودش را در دلداری دادن به آنها می
یابد.
هنرمند
می داند خیالاتش را چگونه معرفی کند تا برای ما لذت بخش شوند، و بر خلاف
رویابافان عادی می تواند این واقعیت را که خیالات مزبور از آرزوهای
سرکوفته سرچشمه گرفته اند تعریف کند تا ما از یاد ببریم که در ازای آنها
باید بهایی بپردازیم
به
واقع اثر هنری در مخاطب گونه این پیشا لذت می سازد نوعی رها شدن از تنش
های ذهن و آماده شدن برای کسب لذت های بعدی. فراشدی که به ما امکان می دهد
تا تجربیات و خاطرات سرکوب شده خود را در اثر بازیابیم به این اعتبار اثر
هنری شکلی از پالایش است هر هنرمند خواه بداند یا نه اثر هنری را در خود
می رویاند. نسبت هنرمند با اثرش همچون نسبت مادری است با فرزندش اثر از
پارة زنانه وجود هنرمند شکل می گیرد و زاده می شود. یونگ می نویسد اثر از
ژرفای ناخودآگاه که قلمرو مادران است سر بر می آورد هر کسی که اندکی با
نوشته های یونگ آشنایی داشته باشد این را در می یابد که در نکته مورد بحث
او هرچ تمثیایی و مجازی نیست بل از نظر او بیان حقیقتی روانشناسانه است
اما از این حقیقت چه می توان آموخت؟ فرزند از آن دم که متولد می شود زندگی
مستقل خود را می یابد و در تکامل خویش با جهان و با دیگران مناسباتی
خصوصه ای مستقل خود را می یابد، و در تکامل خویش با جهان و دیگران مناسبات
خصوصی ای مستقل از مادر برقرار می کند هر چند که مراقبت مادرانه موثر
باشد. او به راه خود خواهد رفت و سرانجام زندگی خود را خواهد ساخت درست به
همین شکل اثر هنری از آفرینندة خود مستقل می شود و راه خود را می یابد.
فایل ورد 61 ص
